روش تحقیق آمیخته
روش تحقيق آميخته:رويكردي برتر براي
مطالعات مديريت
عباسبازرگان هرندي*
استاد دانشكده روانشناسي و علوم تربيتي، دانشگاه تهران، ايران
(۱۳۸۷/۲/ ١٣٨٦ ، تاريخ تصويب: ۱۸ /٥/ (تاريخ دريافتمقاله: ١٦
چكيده
کند و کاو براي شناسائي و حل مسايل مديريت و انجام پژوهشجهت شناخت پديدههاي
سيستمهاي توليد کالا وخدمات بر پايه ديدگاههاي فلسفي معرفت‐ شناختي و انتخاب روش
تحقيق انجام ميشود. براي اين منظور پژوهشگران، به طور ضمني يا آشکار، يکديدگاه فلسفي
را مفروضداشته و مبتني برآن، نحوه گردآوري دادهها، تنظيم، تلخيصو چگونگي تحليل
شواهد را تعيين ميکنند. از اينرو، انتخاب روشتحقيق براي پي بردن به ناشناختهها، بر پايه
ديدگاههاي فلسفي به عمل ميآيد.روشهاي تحقيق کمي مبتني بر ديدگاه اصالت تحصلي است
و روشهاي تحقيق کيفي بر سه ديدگاه ديگر استوار است. از آنجا که روشهاي تحقيق کمي و
کيفي به تنهايي نميتوانند پيچيدگيهاي مسايل و عناصر تشکيلدهنده نظامهاي توليد کالا و
خدمات را بدون اريبي مورد مطالعه قرار دهند، ترکيباين روشها مورد استفاده قرار گرفته و از
آن تحت عنوان روش تحقيق آميخته ياد شده است. در دهه گذشته استفاده از روشهاي تحقيق
آميخته گسترش يافته است. بر اين اساس، در اين مقاله، به سؤالهاي زير پاسخ داده شده است:
(الف) تحقيق آميخته چيست، ويژگي هاي آن کدامند و کاربرد آن چه ميباشد؟ (ب) مراحل
انجام يکطرح تحقيق با روشهاي تحقيق آميخته کدامند؟
واژههاي كليدي: پاراديمهاي تحقيق، روش تحقيق کمي، روشتحقيق کيفي، روش
تحقيق آميخته، مطالعات مديريت.
Email: abbas.bazargan@pedagogy.ir : ∗ نويسنده مسئول
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٢٠
مقدمه
براي کند و کاو درباره پديدههاي مربوط به سازمان و مسايل مديريت، ازجمله منابع
انساني، بازاريابي، حسابداري و غيره، پژوهشگر بهطور ضمني ديدگاه(هاي) فلسفي
زيربنايي معرفتشناختي را مفروضپنداشته و بر اين پايه به انتخاب روش تحقيق ميپردازد
۱]. بهطورکلي، بهمنظورپي بردن به مسايل و واقعيت عناصر تشکيلدهنده نظامهاي توليد ]
کالا وخدمات، چهار ديدگاه نظري‐ فلسفي زيربنايي معرفتشناسي را ميتوان مورد نظر
قرار داد.اين ديدگاهها از نظرتعريفواقعيتپديدهها و چگونگي دستيابي به شناختدرباره
آن ها متفاوت هستند .
چهار ديدگاه نظري‐ فلسفي (پاراديم تحقيق) را به شرح زيرميتوان مورد نظر قرارداد:
اصالتتحصلي (اثباتگرايي)؛ تفسيرگرايي؛ نظريه انتقادي، پساساختگرايي
(پساساختارگرايي). اين پاراديمها از نظر پاسخ به سه سؤال اساسي که درباره هستيشناسي،
معرفتشناسي و روششناسي مطرح ميشود متفاوت ميباشند. به تعبير ديگر ،پاسخ اين که:
» و «؟ ماهيت شناخت درباره واقعيت اين پديده چيست » ،«؟ واقعيت يکپديده چيست »
در اين چهار پاراديم تحقيق يکسان نيست. از اينرو، «؟ چگونه اين شناخت حاصل ميشود
پژوهشگر با انتخاب طرح تحقيق، بهطور ضمني آشکار ميکند که از ميان ديدگاههاي
نظري – فلسفي (پاراديم) تحقيق کدام را مبناي دستيابي به شناخت قرارداده است. علاوه
برآن، مهارتهاي پژوهشي مورد نياز و ساير پيش‐ فرضهاي تحقيق ذي ربط آشکار
ميشود.
پژوهشگري که روشهاي تحقيق کمي را بر ميگزيند، به طور ضمني پاراديم
اثباتگرايي (اصالت تحصلي) را مبناي پي بردن به موقعيت نامعين(مسئله تحقيق) قرار
ميدهد. در اين روشها، مفروضه پژوهشگرآن استکه ميتوان درباره پديدههاي مورد
مطالعه بهطور عيني و بدون هيچگونه اريبي به شناخت لازم دست يافت. وانگهي، در اين
ديدگاه، مفروضه ديگر پژوهشگر آن است که با صورتبندي فرضيهها يا سؤالهاي تحقيق
و استفاده از روشهاي تحقيق توصيفي و يا آزمايشي در شرايط کنترل شده ميتوان به
شناختلازم درباره پديدههاي مورد مطالعه نايل آمد.
اما بايد توجه داشتکه تمام پديدههاي سازمان ومديريت، بهويژه پديدههايي که با
رفتار انساني سروکار دارند، را نميتوان به شيوه کام ً لا عيني و بدون اريبي مورد مشاهده
قرار داد. وانگهي، کنترل متغيرهاي ناخواسته درباره اين پديدهها بسيار دشوار است. لذا
روشتحقيق آميخته:رويکردي برتر براي مطالعات مديريت
٢١
مفروضههاي زيربنايي استفاده از روشهاي تحقيق کمي معمو ً لا در پژوهشهاي مديريتي
صدق نميکنند. براي مثال، يکي از صا حبنظران [ ۴]. مشکلات اين روشها را در
بررسيهاي مربوط به نژاد و قوميت در پژوهشهاي سازمان و مديريت مورد نظر قرار داده
است. بدين جهتاستکه فقط با استفاده از روشهاي تحقيق کمي (از جمله: توصيفي‐
پيمايشي، توصيفي‐ تحليلي و آزمايشي) به تنهايي نميتوان به واقعيت پديدههاي مرتبط با
سازمان و مديريتدستيافت. شايد از اينرو باشد که برخي اوقات مديران بيان
ميکنندکه يافتههاي پژوهشي منعکسشده در مطالعات مديريت کمتر به مسايل آنان پاسخ
ميدهد. لذاتوصيه شده استکه از روشتحقيق آميخته استفاده شود.
با توجه به مطالبياد شده، هدفاين مقاله پاسخ دادن به سؤالهاي زير است: (الف)
تحقيق آميخته چيستو ويژگيهاي آن کدامند؟ کاربرد روشتحقيق آميخته در مطالعات
سازمان و مديريتچه ميباشد؟ (ب) مراحل انجام اين گونه پژوهشچيست؟ کيفيت
پژوهشبه روشآميخته به چه عواملي بستگي دارد؟
همانطور که اشاره شد، پاراديمهاي تحقيق زير بناي انتخاب روشتحقيق هستند. بر
پايه پاراديمهاي تفسيري، انتقادي و پساساختگرايي، پژوهشگر به انتخاب روشهاي
پديدههاي مورد « کمتر پيداي » تحقيق کيفي ميپردازد [ ۸]. اين روشها،که به بررسي ابعاد
مطالعه ميپردازند، شامل: مطالعه موردي زندگينامه نگاري، مصاحبه گروههاي کانوني،
قوم نگاري، نظريه برخاسته از دادهها، پديدارشناسي، تاريخي، اقدام پژوهي و تحليل
گفتمان است[ ۱]. اما استفاده از روشهاي تحقيق کيفي به تنهايي نيز نميتواند واقعيت
پديدههاي مربوط به مديريت، از جمله رفتار انساني و امثال آن، را آشکار کند. زيرا اين
روشها فقط به مطالعه جنبههاي غير کمي پديدهها ميپردازند. بنابراين، براي پي بردن به
مسايل مديريت و درکواقعيت عناصر تشکيلدهنده سازمان و مديريت، استفاده از هر دو
دسته روشتحقيق کمي و کيفي ضرورت دارد.
با توجه به ضرورت ياد شده، در ده سال گذشته در ترکيبکردن روشهاي تحقيق
کمي و کيفي براي انجام تحقيقات در حوزه مسايل اجتماعي و رفتاري، ازجمله مسايل
سازمان مديريت، کوششهاي ويژهاي بهعمل آمده و از ترکيب اين دو دسته روشها
۱۰ ]. تجربههاي بهدست آمده ] [۹] [ مجموعه روشهاي تحقيق آميخته پديدار شده است[ ۲
در استفاده از روشهاي تحقيق آميخته نشان ميدهدکه به کاربردن اين روشها امکان
درکبهتر از پديدههاي اجتماعي و رفتاري،ازجمله رفتار سازماني، و تبين آن ها را فراهم
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٢٢
ميآورد (همان منابع).
براي مثال، وقتي پژوهشگري بخواهد مسايل مرتبط با مديريت آموزش عالي را
شناسايي کند و تحليل نمايد، اگر به استفاده از روشهاي تحقيق کمي اکتفا کند فقط
جنبههاي قابل مشاهده و اندازهپذير مديريت را نمايان ميکند و تحليل مينمايد. در اين
صورت، جنبههاي غيرکمي ناديده گرفته ميشود. همچنين،چنانچه به روشهاي تحقيق
کيفي اکتفا کند، جنبههاي اندازهپذير مديريتآموزشعالي را ناديده ميگيرد. از اينرو،
براي درکعميقتر و پي بردن همه جانبه به مسايل مديريتآموزشعالي ميتوان از
ترکيب روشهاي کمي و کيفي استفاده نمود. اين امر، ضرورت استفاده از روشهاي
تحقيق آميخته را آشکار ميکند.
روشتحقيق آميخته چنان است که با انتخاب روشهاي تحقيق کمي و کيفي مناسب و
ترکيب مطلوب آن ها حاصل ميشود. به طوري که ميان هدفتحقيق، شيوه گردآوري
دادهها و تحليل آن ها، براي پاسخ دادن به سؤالهاي تحقيق، سازگاري لازم برقرار
ميگردد. در اين صورت، علاوه بر منظور داشتن ابعاد اندازهپذير پديدههاي مورد مطالعه،
ساير ابعاد اين پديدهها نيز مورد توجه قرارميگيرد.
در آغاز کوششهاي مربوط به ترکيبکردن روشهاي تحقيق کمي و کيفي، برخي از
پژوهشگران به ناسازگاري ديدگاههاي فلسفي زيربنايي براي ترکيب روشهاي تحقيق
کمي و کيفي اشاره ميکردند و نسبت به استفاده از روشهاي آميخته با ديدي ترديدآميز
مينگريستند [ ۱۱ ]. از اين جمله، برخي پژوهشگران به مغايرت دو پاراديم تحقيق کمي و
کيفي اشاره ردند و ناسازگاري آن هارايادآور ميشدند. اما، اکنون پساز گذ شت بيشاز
يکد هه از کار برد اين روشها، و توجه به مبناي عملگرايي در روشتحقيق آميخته،
ترديدهاي ياد شده به يقين تبديل شده است[ ۱۳ ]. بهطوري که نتايج حاصل از پژوهشهاي
انجام شده با روشهاي آميخته، افقي اميد بخشرا براي شناخت پديدههاي اجتماعي و
رفتاري نمايان ميکند. در حال حاضر بيشاز پيشاستفاده از اين روشها مورد تاکيد قرار
.[۷] [ گرفته و بهطور گسترده رايج شده است[ ۳
۲. روشتحقيق براي پاسخ دادن به سئوالهاي اين پژوهش
براي پاسخ دادن به سئوالهاي ياد شده در بالا، ابتدا به گردآوري اطلاعات از منابع
موجود در باره مباني معرفتشناسي، روششناسي تحقيق و روشهاي تحقيق در علوم
روشتحقيق آميخته:رويکردي برتر براي مطالعات مديريت
٢٣
رفتاري و اجتماعي پرداخته شد. سپسنمونهاي نظري از مقالههاي انتشار يافته با
رويکردهاي کمي و کيفي در حوزه سازمان و مديريتمورد توجه قرار گرفت. سرانجام با
دستهبندي و تحليل اطلاعات بهدستآمده، به سئوالهاي يادشده پاسخ داده شد.
۳. يافتههاي پژوهشو بحثدرباره آن ها
تعريفو ويژگيهاي روشتحقيق آميخته
پژوهشهاي آميخته پژوهشهايي هستند که با استفاده از ترکيبدو مجموعه روشهاي
تحقيق کمي و کيفي به انجام ميرسند. معمو ً لا در انتخاب عنوان طرحهاي تحقيق که با
استفاده از روشهاي تحقيق آميخته انجام ميشود از عبارتها يا واژههايي مانند: روشهاي
پژوهشترکيبي، مدل آميخته، بهم تنيدگي، روشچندگانه، روششناسي آميخته استفاده
ميشود [ ۱۲ ]. همانطور که در اين عبارتها آشکار است، در روشهاي تحقيق آميخته
براي بررسي يکمسئله پژوهشي، پژوهشگر با به کار بردن مجموعه روشهايي که اساس
آن ها پاراديمهاي گوناگون است، بررسي موقعيت نامعين را ميسر کند و فرايند آن را
تسهيل مينمايد.
از آنجا که در طراحي و اجراي طرحهاي تحقيق با روشهاي آميخته از هر دو دسته
روشتحقيق کمي و کيفي استفاده ميشود، ويژگيهاي اصلي روشهاي تحقيق آميخته
متاثر از چگونگي استفاده از دو دسته روشهاي کمي و کيفي است. چگونگي استفاده از
اين دو دسته روشبه ويژگيهاي زير بستگي دارد: (الف) ميزان اولويتيا اهميتي که به هر
يکاز دو دسته تحقيق کمي يا کيفي اختصاصمييابد، (ب) چگونگي توالي استفاده از
روشهاي تحقيق کمي و کيفي.
در تدوين يکطرح تحقيق با استفاده از روشهاي آميخته، پژوهشگر بايد ضرورت
استفاده از هر دو نوع تحقيق کمي و کيفي را توجيه کند. در انجام اين امر، پژوهشگر بيان
ميکند که در اجراي طرح تحقيق، وزن (اهميت) کدام يکاز اين دو دسته روش(کمي يا
کيفي) بيشتر است. براي مثال در يکپژوهشآميخته که از روشتحقيق توصيفي
(اکتشافي) و روشتحقيق مصاحبه گروههاي کانوني استفاده ميشود، پژوهشگر در طرح
تحقيق بيان ميکند که آيا به نتيجه تحقيق بيشتر اهميت ميدهد يا به فرايند اجراي پژوهش
۷]. همچنين در تحليل ] [ جهت دستيبابي به درکملموستري از واقعيت مورد مطالعه [ ۶
دادهها، پژوهشگر بيان ميکند که آيا ترجيح ميدهد يافتهها را با استفاده روشهاي تفصيلي
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٢٤
تحليل آماري بهدستآورد يا اين که به درکلايههاي چندگانه دادهها پرداخته و بهطور
موضوعي آن ها را تحليل کند تا به درکعمقيتري از پديده مورد مطالعه دستيابد.
همانطور که در بالا اشاره شد، يکي ديگر از ويژگيهاي پژوهشهاي آميخته، توالي
استفاده از روشهاي تحقيق کمي و کيفي است. پژوهشگر از نظر زماني ميتواند دادههاي
کمي و کيفي را بهطور همزمان گردآوري کند يا اين که به توالي، يکي را ابتدا گردآوري
کند و سپسبه گردآوري ديگري بپردازد. اين امر ميتواند به يکي از سه حالتزير رخ
دهد: ۱. ابتدا دادههاي کمي گردآوري شود، سپسبه گردآوري دادههاي کيفي پرداخته
شود، ۲. ابتدا دادههاي کيفي گردآوري شود، پساز آن به گردآوري دادههاي کمي
پرداخته شود، ۳. هر دو نوع دادههاي کمي و کيفي در يکزمان گردآوري شود. هر
يکاز حالتهاي سهگانه ياد شده را در عمل ميتوان به شرح زير ملاحظه کرد:
الف. اگر هدفتحقيق آن باشد که پژوهشگر پديدهاي را تبيين کند، ضرورت آن است
که ابتدا دادههاي کمي گردآوري شود، سپسبا گردآوري دادههاي کيفي ابعاد
مختلفاين پديده با تفصيل بيشتري آشکار گردد. براي مثال، به منظور بررسي پديده
احساسبيگانگي نسبتبه کار در يکسازمان توليدي، پژوهشگر ابتدا به گردآوري
دادههاي کمي درباره برخي متغييرهاي کمي مرتبط، مانند فراواني سوانح ناشي ازکار،
و امثال آن، « مقياسبيگانگي با کار » ، فراواني بيماريهاي مرتبط با محيط کار
ميپردازد. با انجام اين امر، تصويري کمي از برخي متغيرهاي مرتبط با مشکل مورد
مطالعه بهدستميآورد. پساز آن باگردآوري دادههاي کيفي(از طريق روشتحقيق
برخاسته از دادهها)، ميتواند به درکمشکل و چگونگي رخ دادن آن بپردازد.
ب. در صورتي که پژوهشگر بخواهد براي بررسي يکمسئله، با تدوين يکابزار
اندازهگيري، به مشاهده متغيرهاي کمي بپردازد، لازم استدر مرحله اول، دادههاي
کيفي را گردآوري نمايد تا ابزار اندازهگيري ساخته شود. سپس، در مرحله بعد با
استفاده از ابزار يادشده، دادههاي کمي را گردآوري مينمايد. براي مثال، چنانچه
هدف پژوهشگر آن باشد که مشکلات فضاهاي کاري در سازمآن هاي اداري را در
يکسازمان دولتي مورد بررسي قراردهد، ابتدا با استفاده از روشمصاحبه گروههاي
کانوني به گردآوري دادههاي کيفي ميپردازد تا براساس آن ها به شناسايي حيطههاي
اصلي مشکلات پرداخته و سپسپرسشنامه طرح تحقيق راتدوين کند. پساز آن، با
انجام روشتحقيق توصيفي‐ پيمايشي،دادههاي کمي راگردآوري مينمايد.
روشتحقيق آميخته:رويکردي برتر براي مطالعات مديريت
٢٥
ج. پژوهشگر با استفاده از منابع مختلف، دادهها را به هم مرتبط ميکند. به عبارت ديگر با
بهمتنيدگي دادههاي کمي و کيفي به تطابق همگوني آن ها ميپردازد، بهطوريکه به
نحو بهتري به موقعيت نامعين پي برد. در اين صورت دادههاي کمي و کيفي را همزمان
گردآوري ميکند. براي مثال، در بررسي نيازهاي آموزشي مديران يکسازمان،
پژوهشگر با اجراي يکپرسشنامه به گردآوري دادههاي کمي درباره فعاليتها و
کنشهاي مديران واحدهاي سازماني ميپردازد. همزمان با آن، ازطريق يکمطالعه
موردي ضمن توجه به چارچوب نظري، فعاليتها و کنشهاي مديران را درباره عوامل
سازماني، در يکمدت زمان نمونه از فعاليت سازمان مورد مطالعه، مشاهده ميکند و
دادههاي کيفي درباره آن ها گردآوري مينمايد. سپسبا بهم تنيدن اين دادهها، به
تحليل ميزان تطابق کنشهايي که مدير بايد انجام دهد با کنشهايي که در عمل
مشاهده ميشود ميپردازد. سرانجام با استفاده از اين تحليل، نيازهاي آموزشي مديران
استنباط ميشود.
مثالهايي ازکاربرد روشتحقيق آميخته
در اينجا به عرضه مثالهايي از کاربرد روشهاي آميخته ميپردازيم. به منظور بررسي
تعامل ميان رفتار ادراکشده کارکنان و انگيزههاي شخصي در تصميمگيري براي انتخاب
.[ وسيله جهت مسافرتهاي سازماني، يکطرح تحقيق به روشآميخته به اجرا در آمد [ ۱۵
در انجام اين تحقيق، در مرحله نخست از روش تحليلي‐ توصيفي استفاده شد، يکنمونه
تصادفي به حجم ۳۹۲ نفر از کارکنان انتخاب شد و دادههاي کمي درباره آنان گردآوري
شد. اين دادهها با استفاده از رگرسيون لوجيستيکمورد تحليل قرارگرفت. سپس، در
مرحله دوم يکنمونه نظري از کارکنان به حجم ۲۴ نفر انتخاب شد و با آنان مصاحبه به
عمل آمد. سرانجام با تلفيق يافتههاي حاصل از مرحله اول و دوم به سوالهاي تحقيق پاسخ
داده شد.
در طرح تحقيق ديگري، به منظور بررسي اشکالات ناشي از تاثير شرايط محيطي بر
تشخيصسازماني با استفاده از پرسشنامههاي داراي پرسشهاي باز‐ پاسخ و بسته‐ پاسخ،
روش آميخته به کار رفته است[ ۱۴ ]. در مرحله نخست اين طرح، ابتدا يکطرح تحقيق
آزمايشي به روشدو گروهي تصادفي شده مورد استفاده قرار گرفت. هر يکاز دو گروه
آزمايشي و گواه شامل ۹۲ نفر کارکنان بودند. به گروه آزمايشي يکپرسشنامه شامل
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٢٦
پرسشهاي بسته‐ پاسخ و باز‐ پاسخ داده شده بود. در حالي که پرسشنامه گروه گواه
شامل فقط پرسشهاي باز‐ پاسخ بود. تحليل آماري دادههاي گردآوري شده نشان داد که
ميان نظر کارکنان درباره ضعفهاي سازماني در دو گروه تفاوت معنيداري وجود ندارد.
در مرحله دوم اجراي طرح، تحليل محتواي موضوعي از دادههاي حاصل از پرسشهاي
باز‐ پاسخ به عمل آمد. نتايج اين تحليل حاکي از آن استکه ادراکدو گروه از
توانمنديهاي سازماني کاملا متفاوت است.
انواع طرحهاي تحقيق آميخته
طرحهاي تحقيق آميخته را از يکنظر ميتوان به دو بخشعمده تقسيم کرد: طرحهاي
تحقيق به روشآميخته و طرحهاي تحقيق با مدل آميخته. طرحهاي تحقيق به روشآميخته
طرحهايي هستند که در آن ها پژوهشگر در آغاز بررسي از پاراديم تحقيق کمي استفاده
ميکند و سپسطرح تحقيق مبتني بر پاراديم کيفي را به کار ميبرد. براي مثال،
پژوهشگري ممکن است ابتدا يکطرح تحقيق آزمايشي (کمي) را به اجرا درآورد و پس
از آن به اجراي يکمصاحبه گروههاي کانوني (کيفي) با آزمودنيها بپردازد تا نظر آنان را
نسبت به نتايج طرح آزمايشي جويا شود و ميزان توافق آنان را با نتايج آزمايشمورد تحليل
قرار دهد. به عبارت ديگر طرحهاي تحقيق به روشآميخته را ميتوان مانند دو بررسي
کوچکتر در درون يکبررسي وسيعتر قلمداد کرد.
در طرحهاي تحقيق با مدل آميخته، پژوهشگر رويکردهاي کمي و کيفي پژوهشرا با
هم ميآميزد و به اجرا در ميآورد به عنوان مثال، پژوهشگري ممکن استيکبررسي
پيمايشي را با استفاده از يکپرسشنامه شامل سؤالهاي بسته‐ پاسخ و نيز انجام مصاحبه از
طريق سؤالهاي باز‐ پاسخ (براي گردآوري دادههاي کيفي) به اجرا درآورد و سپسآن
ها را تحليل کند. يا اين که، پژوهشگر ديگري ممکن است ابتدا دادههاي کيفي را
گردآوري کرده و سپسآن ها را به کميتتبديل کند و مورد تحليل قرار دهد.
وانگهي يکي ديگر از صاحبنظران طرحهاي تحقيق آميخته را به شرح زير به سه دسته
:[ تقسيم ميکند [ ۷
الف. طرحهاي تحقيق آميخته بهم تنيده
ب . طرحهاي تحقيق آميخته تشريحي
ج. طرحهاي تحقيق آميخته اکتشافي
روشتحقيق آميخته:رويکردي برتر براي مطالعات مديريت
٢٧
در اينجا به اختصار به شرح هر يکاز اين دستهها پرداخته مي شود.
الف. طرحهاي تحقيق آميخته بهم تنيده
در اين نوع طرحها، پژوهشگر به هر دو مجموعه دادههاي کمي و کيفي وزن (اهميت)
مساوي ميدهد. براي مثال براي پي بردن به کيفيت محيط دوره و عملکرد يادگيري در
دورههاي آموزشرشد حرفهاي کارکنان، پژوهشگري که از طرح بهم‐ تنيده استفاده
ميکند، سه مؤلفه را مورد توجه قرار ميدهد: الف. در گردآوري نمرههاي آزمون
عملکردي در دوره آموزشي و اندازهگيري ساير متغيرها (از جمله دانشقبلي و ...) و نيز
گردآوري دادههاي کيفي از طريق مصاحبه و مشاهده به يکنسبتاهميتميدهد،
ب. دادههاي کمي و کيفي مورد نظر را بهطور همزمان گردآوري مي نمايد، ج. در تحليل
دادهها به مقايسه دو دسته دادههاي کمي و کيفي ميپردازد تا همگوني يافتهها را نمايان
کند و تطابق نتيجهگيري از اين دو دسته را آشکار سازد.
ب. طرحهاي تحقيق آميخته تشريحي
در اين نوع طرحها، پژوهشگر به منظور تشريح يکپديده، وزن اصلي را به دادههاي
کمي اختصاصميدهد، اما از دادههاي کيفي براي تشريح ابعاد مختلفپديده استفاده
ميکند. همچنين، فرايند گردآوري دادهها را در دو مرحله به انجام ميرساند. در مرحله
اول دادههاي کمي گردآوري ميشود، سپسدادههاي کيفي گردآوري ميگردد. به
عبارت ديگر، از دادههاي کيفي براي توضيح بيشتر و آشکار کردن برخي جنبههاي ابهام
برانگيز استفاده ميشود. به رغم آشکاري مراحل انجام تحقيق، دشواري طرح تحقيق
تشريحي در آن است که پژوهشگر درباره اين که کدام جنبه از پديده مورد مطالعه را بايد
با گردآوري دادههاي کيفي بررسي کند، لازم است قب ََ لا تصميمگيري نمايد. براي مثال، به
ميتوان « فرايند اشتغال دانشآموختگان رشته هاي مديريتدر شهر تهران » منظور بررسي
طرح تحقيق آميخته تشريحي را بهکار برد. در انجام اين پژوهش، يکي از متغيرهاي اصلي
مورد مطالعه ميتواند مدت زمان بيکاري پساز دانشآموختگي باشد. بنابراين با
گردآوري دادههاي کمي درباره اين متغير، دامنه و مدت زمان بيکاري مشخصميشود.
بهويژه با تعيين فراواني و نسبتدانشآموختگان در طيفبيکاري، ميتوان توزيع فراواني
صفتمتغير را آشکار کرد. پساز اين مرحله پژوهشگر ميتواند با شناسايي دانش
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٢٨
آموختگاني که کمترين و بيشترين مدت زمان بيکاري را داشتهاند، نسبت به گردآوري
دادههاي کيفي از طريق مصاحبه و مشاهده مستقيم اقدام کند و اطلاعات تفصيلي درباره
فرايند اشتغال/ بيکاري آنان را بهدستآورد و مورد تحليل قرار دهد.
ج. طرحهاي تحقيق آميخته اکتشافي
موقعيت » در طرحهاي تحقيق آميخته اکتشافي، پژوهشگر درصدد زمينهيابي درباره
ميباشد. براي اين منظور ابتدا به گردآوري دادههاي کيفي ميپردازد. انجام اين « نامعين
مرحله او را به توصيفجنبههاي بيشماري از پديده هدايت ميکند. با استفاده از اين
شناسايي اوليه، امکان صورتبندي فرضيه(هايي) درباره بروز پديده مورد مطالعه فراهم
ميشود. پساز آن، در مرحله بعدي، پژوهشگر ميتواند از طريق گردآوري دادههاي
کمي، فرضيه(ها) را مورد آزمون قرار دهد.
بنابراين در اين نوع طرحهاي تحقيق آميخته، به دادههاي کيفي اهميت بيشتري داده
ميشود. علاوه بر آن در توالي گردآوري دادهها ابتدا دادههاي کيفي و سپسدادههاي
کمي گردآوري ميشوند. بالاخره، پژوهشگر بر مبناي يافتههاي حاصل از دادههاي کيفي،
سعي بر آن دارد که دادههاي کمي را گردآوري کند تا تعميمپذيري يافته را ميسر سازد.
فرايند اجرايي و » بهعنوان مثالي از کاربرد طرح تحقيق آميخته اکتشافي، ميتوان بررسي
را مورد نظر قرار داد. براي انجام « عملکرد شوراهاي استاني تحقيقات آموزشو پرورش
اين طرح، در مرحله اول، پژوهشگر ميتواند با استفاده از روشتحقيق نظريه برخاسته از
دادهها از ميان شوراهاي استاني، با نمونهگيري نظري تعدادي مناسب(براي مثال ۱۰ شورا)
انتخاب کند و در هر شورا با سه نفر عضو و مجموعًا با ۳۰ عضو شورا به مصاحبه بپردازد.
با تحليل دادههاي گردآوري شده، پژوهشگر ميتواند فرايند اجرايي و عملکرد شوراها را
در رابطه با بافت سازماني، جريان امور و تصميمگيري نسبت به طرحهاي تحقيق تبيين کند.
پژوهشگر، در مرحله دوم به گردآوري دادههاي کمي از اعضاي شورا ميپردازد. در اين
مرحله ضمن تعيين متغيرهاي اصلي و تدوين ابزار گردآوري دادههاي کمي (پرسشنامه) و
انتخاب نمونهاي تصادفي از ميان شوراهاي استاني تحقيقات آموزشو پرورشبه
گردآوري و تحليل دادهها ميپردازد. پساز آن، پژوهشگر براساس نتايج بهدست آمده
امکان تعميم يافتهها را فراهم ميآورد.
روشتحقيق آميخته:رويکردي برتر براي مطالعات مديريت
٢٩
گامهاي انجام طرحهاي تحقيق آميخته
اجراي يکطرح تحقيق با استفاده از روشهاي آميخته را ميتوان با طي کردن مراحل
.[ زير به انجام رساند [ ۷
گام اول. تعيين ميزان عملي بودن اجراي پژوهشبا استفاده از روشهاي آميخته
در اين مرحله، پژوهشگر بايد نسبتبه توانايي خود در گردآوري دادههاي کمي و
کيفي اطمينان حاصل کند. براي اين منظور، او بايد از مهارتهاي پژوهشي لازم برخوردار
بوده و بر انواع طرحهاي تحقيق کيفي و کمي تسلط داشته باشد. همچنين در اين مرحله
لازم است نسبتميزان آشنايي افرادي که قرار استپيشنهاد اوليه طرح تحقيق آميخته را
ارزيابي کنند، اطلاع داشته باشد. به عبارت ديگر، پژوهشگر بايد مطمئن شود که داوران با
روشهاي آميخته آشنايي دارند تا بتوانند به داوري طرح تحقيق بپردازند. در
غيراينصورت،پژوهشگر بايددر طرح تحقيق با تفصيل بيشتري درباره طرحهاي تحقيق
آميخته توضيح دهد و به بيان ضرورت کاربردآن ها بپردازد.
گام دوم. توجيه اجراي طرح
پساز آن که عملي بودن اجراي طرح آشکار شد، پژوهشگر بايد ضرورت اجراي
طرح تحقيق را با استفاده از روشهاي آميخته توجيه کند. براي اين منظور لازم است
مشخصکند که کدام يکاز سه نوع طرح تحقيق ياد شده ميتواند بهکار رود.
گام سوم. تعيين راهبرد گردآوري دادهها
در اين مرحله پژوهشگر شيوه گردآوري دادهها را تعيين ميکند. براي اين منظور بايد
موارد زير به انجام برسد:
‐ تعيين اهميتهر يکاز مجموعه دادههاي کمي و کيفي.
‐ تعيين توالي زماني گردآوري دادههاي کمي و کيفي.
‐ تعيين نوع و شکل دادههاي مورد گردآوري.
گام چهارم. تدوين سؤالهاي پژوهشي کمي و کيفي
در اين مرحله پژوهشگر سعي بر آن دارد که سؤالهاي پژوهشي کمي و کيفي را
متمايز کند. در برخي از طرحهاي تحقيق با استفاده از روشهاي آميخته به دشواري
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٣٠
ميتوان در آغاز پژوهشهر دو نوع سؤال را بيان داشت. زيرا در فرايند تحقيق است که
پژوهشگر به نوع سؤالهاي کمي يا کيفي پي ميبرد. از اين جمله ميتوان به طرحهايي که
داراي دو مقطع زماني در فرايند اجرايي ميباشند، اشاره کرد. معمو ً لا در طرحهاي آميخته
که داراي دو مقطع زماني است، پژوهشگر هر دو نوع سؤالهاي کمي و کيفي را به ترتيب
براي اين دو مقطع بيان ميدارد. در اينجا يادآوري اين نکته ضرورت دارد که منظور از
سؤالهاي کمي سؤالهايي استکه در آن ها رابطه ميان دو يا چند متغير مورد نظر قرار
ميگيرد، به طوري که جهت تغييرات نمايان ميشود. در حالي که در سؤالهاي کيفي
پژوهشگر در صدد پي بردن به ماهيتپديده است.
گام پنجم. گردآوري دادههاي کمي و کيفي
در اين مرحله، پژوهشگر براساس نوع طرح تحقيق به گردآوري دادههاي مورد نياز
ميپردازد. شکنيستکه براساسنوع طرح، اولويت گردآوري دادههاي کمي يا کيفي
تعيين خواهد شد. هم چنين شکل دادهها و نوع ابزار گردآوري دادهها مشخصميشود.
البته واضح است که پژوهشگري که مجري طرح تحقيق آميخته است، بايد فردي باشد که
در استفاده از هر دو مجموعه روشها (کمي و کيفي) از توانايي کافي وتسلط برخوردار
باشد.
گام ششم. تنظيم دادهها
در صورتي که طرح تحقيق از نوعي باشد که ابتدا دادههاي کمي گردآوري شده باشد،
پژوهشگر در اين مرحله دادهها را در نگارهها آماري تنظيم ميکند. انجام اين مرحله به
فرايند گردآوري دادههاي کيفي ياري ميدهد. البته در صورتي که طرح تحقيق از نوع
ديگري باشد ميتوان انجام اين مرحله را با مرحله بعدي در هم ادغام کرد.
گام هفتم. تحليل دادهها
در انجام اين مرحله، پژوهشگر براساس نوع طرح تحقيق، ميتواند دادهها را به طور
همزمان تحليل کند، يا اين که جدا جدا به تحليل آن ها بپردازد.
گام هشتم. تهيه گزارشتحقيق
در انجام طرحهاي تحقيق با استفاده از روشهاي آميخته، براي تهيه گزارشتحقيق دو
روشتحقيق آميخته:رويکردي برتر براي مطالعات مديريت
٣١
گزينه وجود دارد: الف. تهيه گزارشتحقيق بهطور يکمرحلهاي در يکجلد (عرضه
نتايج يافتههاي حاصل از دادههاي کمي و کيفي در يکجلد)، ب. تهيه گزارشتحقيق در
دو جلد (جلد اول درباره گردآوري و تحليل دادههاي کمي و يافتههاي حاصل از آنها و
جلددومدربارهدادههايکيفيونتايجکليحاصلازانجامتحقيقبادادههايکميوکيفي).
همانطور که قب ً لا اشاره شد، با به کار بردن طرحهاي تحقيق که در آنها فقط از يک
روش (کمي يا کيفي) استفاده شود نميتوان بهطور جامع به سؤالهاي مربوط به
موقعيتهاي نامعين کلي پديدههاي مربوط به سيستمهاي اجتماعي‐ رفتاري پاسخ داد. اما با
استفاده از روشهاي تحقيق آميخته امکان درکمطلوبتر و شناختابعاد بيشتري از
موقعيتهاي نامعين فراهم ميشود. اما، نظر به نو بودن مفهوم و روشهاي آميخته، هنوز در
اغلب سازمانهاي آموزشي و پژوهشي با اين روشها و کاربرد آنها به قدر کفايتآشنايي
حاصل نشده است. بهعبارت ديگر، نه تنها پژوهشگران بلکه داوران اينگونه طرحهاي
پژوهشي هنوز آشنايي لازم را با روشهاي تحقيق آميخته بهدستنياوردهاند. لذا
پژوهشگري که مايل به استفاده از اين روشها است، در آغازطرح تحقيق بايد ضرورت
بکار بردن آنها را نمايان کند و به تفصيل مراحل انجام طرح را تشريح کند. بهطوريکه
حتي داوراني که آشنايي قبلي با روشهاي آميخته ندارند بتوانند به ضرورت بهکار گرفتن
اينگونه روشها پي برند. براي آشنايي بيشتر، در اينجا به اختصاربه چگونگي بيان چنين
ضرورتي اشاره ميشود.
ابتدا پژوهشگر بايد با توجيهي قوي ضرورت استفاده از اين طرحها را عرضه کند.
بهعبارت ديگر، پژوهشگر، در تدوين طرح تحقيق پساز بيان هدفکلي و هدفهاي
ويژه طرح، به اين نکته اشاره ميکند که براي تحقق هدفهاي ويژه استفاده از يکروش
(کمي يا کيفي)بهتنهايي کفايت نميکند. سپسبايد به ضرورت استفاده ازترکيب
روشهاي تحقيق براي گردآوري دادههاي کمي و کيفي اشاره کند. پساز آن، از نظر
اولويت گردآوري دادهها يکي از دو نوع دادهها (کمي يا کيفي) را مورد تاکيد قرار دهد.
علاوه بر آن، توالي زماني گردآوري دو نوع دادهها را بيان کند. بالاخره نحوه تحليل
دادهها و سازگاري آن با نوع طرح تحقيق آميخه را توصيفنمايد.
۴. نتيجهگيري و پيشنهادها
در دو دهه گذشته علاوه بر پاراديم مرسوم تحقيق(مبتني بر اصالت تحصلي) استفاده از
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٣٢
پاراديمهاي ديگري موردتوجه قرار گرفته است. بهطوريکه در حال حاضر براي شناسايي
مسايل و مشکلات سيستمهاي اجتماعي‐ رفتاري بهطور اعم، و سازمانهاي توليد کالا و
خدمات به طور اخص، استفاده از روشهاي مبتني بر ترکيب پاراديمهاي تحقيق از اهميت
برخوردار شده است. زيرا به رغم ماهيت پيچيده اين سيستمها و محيطها، نميتوان فقط به
استفاده از يکروش (کمي يا کيفي) اکتفاکرد و به شناخت کافي نسبت به موقعيتهاي
نامعين دست يافت. با توجه به اين امر، براي پي بردن به مسايل سازمان و مديريتو
کوششدر جهت حل آنها استفاده از ترکيبي از روشهاي کمي و کيفي ضرورت يافته
است. در راستاي بر آوردن اين نياز، در دهه اخير ترکيب کردن روشهاي کمي و کيفي،
تحتعنوان روشهاي تحقيق آميخته، رايج شده است.
به طورکلي سه نوع طرح تحقيق آميخته را ميتوان مورد نظر قرار داد. اين طرحها به
شرح زير است: الف. بهم تنيده، ب. تشريحي، ج. اکتشافي. تفاوت اين سه نوع طرح
مربوط به اولويتدر گردآوري دادههاي کمي يا کيفي، توالي در تصميمگيري براي
گردآوري دادههاي کمي و کيفي و نيز مربوط به راهبردهاي تحليل دادهها است.
تحليل دادههاي حاصل از طرحهاي آميخته، که بر حسب نوع طرح انجام ميشود، را به
شرح زير ميتوان بهعمل آورد:
الف. طرحهاي بهم تنيده
در اين نوع طرحها که دادههاي کمي و کيفي همزمان گردآوري ميشود، پژوهشگر
دادههاي کيفي با استفاده از کدگذاري مقولهبندي کرده و هر مقوله را شمارهگذاري
ميکند. سپسفراواني هر يکاز مقولهها را تعيين ميکند و به توصيفآنها ميپردازد.
پساز آن دو مجموعه دادههاي کمي و کيفي را مقايسه ميکند. يا اين که دادههاي کمي
را ابتدا با روش تحليل تعاملي مورد بررسي قرار داده سپسعاملهايي که بهعنوان
موضوعهاي مورد بررسي انتخاب ميشوند با دادههاي کيفي مورد مقايسه قرار ميدهد. يا
اين که پژوهشگر ميتواند نتايج را مقايسه کند. براي اين منظور روندهاي آماري حاصل از
دادههاي کمي را با موضوعهاي حاصل از دادههاي کيفي مورد مقايسه قرار ميدهد.
راههايي ديگر نيز ميتوان منظور داشتکه ذکر آنها از هدفاين مقاله خارج است.
ب. طرحهاي تشريحي
در اين طرحها پژوهشگر براي تشريح يکپديده، ابتدا دادههاي کمي مورد گردآوري
روشتحقيق آميخته:رويکردي برتر براي مطالعات مديريت
٣٣
را بررسي ميکند و در دامنه دادهها نقاط انتهايي را مييابد. سپسبا استفاده از دادههاي
کيفي، به توصيفويژگيهاي آنها ميپردازد. در تشريح نتايج يکپژوهشپساز آن
که دو گروه از نظر يکمتغير مورد مقايسه قرار گرفتند، از طريق تحليل دادههاي کيفي به
اين امر پرداخته ميشود که چرا اين تفاوت وجود دارد.
همچنين ميتوان به گونهشناسي پرداخت. براي اين منظور ابتدا دادههاي کمي را از
طريق تحليل آماري بررسي کرده و گونههاي موجود را نمايان ميکنيم. پساز آن، جهت
پي بردن به جنبههاي مورد بررسي در گونهها،دادههاي کيفي را مورد تحليل قرار ميدهيم.
رويکرد ديگر تحليل دادهها در سطوح چندگانه است. در انجام اين امر، ابتدا دادههاي
کمي را در سطح واحدهاي مرحله اول (مانند کارکنان) تحليل ميکنيم. سپسبه تحليل
دادههاي کيفي در سطح واحدهاي مرحله دوم (مانند واحدهاي سازماني) ميپردازيم. پس
از آن به تحليل دادههاي کمي در سطح مديريتهاي مياني ميپردازيم. بالاخره دادههاي
کيفي مربوط به حوزههاي مديران ارشد را تحليل ميکنيم و اين چنين اطلاعات حاصل از
تحليل دادههاي يکسطح به تحليل دادههاي سطح بعد کمکميکند.
ج. طرحهاي اکتشافي
در اين طرحها معمو ً لا از طريق پژوهشکيفي به تدوين يکابزار اندازهگيري پرداخته
ميشود براي اين منظور با گردآوري و تحليل دادههاي کيفي به تعيين جنبههاي اصلي
پديده مورد بررسي پرداخته ميشود. اين جنبهها بهعنوان ابعاد مورد نظر براي تدوين ابزار
گردآوري دادهها منظور ميشود. حالت ديگر تحليل دادهها براي پي بردن به دادههاي
مقولهاي است. براي مثال در پژوهشقوم نگاري با تحليل دادههاي حاصل از مرحله اول
متغيرهاي مقولهاي بهدست ميآيد که ميتوان از آنها براي مطالعه همبستگي يا رگرسيون
استفاده کرد. همچنين ميتوان به تحليل دادهها براي پي بردن به موارد انتهايي پرداخت.
براي اين منظور، در تحليل مقايسهاي دادههاي کيفي ابتدا حالتهاي انتهايي را مشخص
کرده، پساز آن به گردآوري و تحليل دادهها در يکبررسي پيمايشي پرداخته ميشود.
بالاخره، در استفاده از روشهاي آميخته بايد توجه داشت که استنباطهاي حاصل از
دادهها از کيفيت لازم برخوردار باشند. براي اين منظور بايد دقت بيشتري بهعمل آيد تا در
فرايند گردآوري و تحليل دادههاي کمي عوامل خدشهدارکننده اعتبار دروني کاهشيابند.
علاوه بر آن در تفسير دادههاي کيفي لازم است قابل پذيرشبودن يافتهها مورد توجه قرار
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٣٤
گيرد [ ۱۲ ]. بهعبارت ديگر نتايح بهدست آمده از پژوهشهاي آميخته بايد با ملاکهايي
همچون قاطعيت، وثوقپذيري و پسنديدگي مطابقتداشته باشند. علاوه بر آن، امکان اين
ديگري، به جز آنچه که در نتايح « علت » که بتوان رخ دادن مسئله مورد بررسي را به هر
پژوهشبهدست آمده است، غير ممکن قلمدادکرد. بالاخره، کيفيت استنباطها در
پژوهشهاي آميخته به: الف. کيفيت طرح تحقيق ب. سازگاري مفهومي و ج. سازگاري
تفسيرها بستگي دارد. به عبارت ديگر، ميزان سازگاري استنباطهاي بهعمل آمده با يکديگر
و نيز با مفاهيم مورد بحثدر پژوهشو چارچوب نظري دانشموجود دربارة مسئله مورد
بررسي، ازجمله ملاکهاي کيفيتپژوهشهاي آميخته است.
از آنجا که درباره مسايل سازمان و مديريتتا کنون فقط با روشهاي تحقيق کمي يا
کيفي پژوهشانجام شده است شناخت لازم، با بهکار بردن يکي از اين روشها به تنهايي،
بهدست نيامده است. لذا، نميتوان بدون ترکيب اين روشها به شناخت لازم دست يافت.
بنابراين، لازم است نسبت به استفاده از روشتحقيق آميخته کوششبهعمل آيد. در اين
راه علاوه بر آشنا کردن دانشجويان کارشناسي ارشد و دکتري، با روشآميخته،
پژوهشگران را نيز بايد با اين روشتحقيق آشنا کرد. در اين راستا، در برنامههاي درسي
دانشکدههاي مديريت بايد نسبت به طراحي و اجراي درسي تحت عنوان روشهاي تحقيق
کيفي و آميخته همت گماشت. وانگهي، در جهت بالندگي اعضاي هيات علمي در استفاده
از روش تحقيق آميخته درباره شناسايي وحل مسايل مديريت و سازمان، طراحي و اجراي
گارگاههاي آموزشي از اولويتبرخوردار است.
روشتحقيق آميخته:رويکردي برتر براي مطالعات مديريت
٣٥
منابع
ضرورت توجه به ديدگاههاي فلسفي زيربنايي معرفتشناسي ». ( ١. بازرگان، عباس. ( ۱۳۸۴
در علوم انساني براي انتخاب روشتحقيق با تاکيد برروشهاي کيفي پژوهشو
مجموعه مقالات) علوم تربيتي: به مناسبت نکوداشت دکتر علي ) .« ارزيابي آموزشي
۵۰ ).تهران: سمت. ‐ محمد کاردان. (صص ۳۸
2. Bolden, R.and Moscarola, J. (2000). “Bridging the Quantitative-
Qualitative Divide”, Social Science Computer Review, Vol. 18, No. 4,
pp:: 450- 560.
3. Bryman, A. (2007). “Barriers to integrating Qualitative and Quantitative
Research. Journal of Mixed Method Research”, Vol. 1, No. 1, pp: 8- 22.
4. Cox, T. Jr. (2004). “Problems with research by organizational scholars on
issues of race and ethnicity”, Journal of Applied Behavioral Science, 40.
pp: 124-145.
5. Cassel, C. and Symon, G. (2004). “Essential Guide to Qualitative
Methods in Organizational Research”, London: Sage.
6. Creswell, J. W. (1998). “Mixed- method research: Introduction and
application”, In G.J. Cizek (Ed.) Handbook of Educational Policy. (pp.
455-472). San Diego, CA: Academic Press.
7. Creswell, J. W. (2003). “Research design: Qualitative, quantitative, and
mixed method approaches”, (2nd ed.).Thousand Oaks, CA: Sage.
8. Denzin, N. K. and Lincoln, Y. S. (eds.). (2000). “Handbook of
Qualitative Research”, (2nd edn.). Thousand Oaks, CA: Sage.
9. Garcia- Alvarez, E. and Lopez-Sintas, J. (2002). “Contingency Table: A
Two-way Bridge between Qualitative and Quantitative Methods”, Field
Methods, Vol. 14, No. 3, pp: 270- 287.
10. Lin, A. C. (1998). “Bridging Positivist and Interpretivist Approaches to
Qualitative Methods”, Policy Studies Journal, Vol. 26, No. 1, pp: 162-
180.
11. Reichardt, C. S. and Rallis, S. E. (1994). The qualitative-quantitative
debate: New perspectives (Directions for Program Evaluation,No.61).
San Francisco: Josey-Bass.
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٣٦
12. Tashakkori, A; Teddlie, C. (1998). “Mixed Methodology: Combining
Qualitative and Quantitative Approaches”, Thousand Oaks, CA: Sage.
13. Tashakkori, A and Teddlie, C. (Eds.). (2003). “Handbook of Mixed
Methods in Social and Behavioural Research”, Thousand Oaks, CA:
Sage.
14. Vitale, D. C.; Armenakis, A .A. and Field, H. S. (2008). “Integrating
Qualitative and Quantitative Methods for Organizational Diagnosis”,
Journal of Mixed Methods Research, Vol. 2, No. 1, pp: 87- 105.
15. Wall, R.; Devine- Wright, P. and Mill, G. A. (2008). “Interactions
Between Perceived Behavioural Control and Personal- Normative
Motives”, Journal of Mixed Method Research, Vol. 2, No. 1. pp: 63- 86.
مطالعات مديريت
عباسبازرگان هرندي*
استاد دانشكده روانشناسي و علوم تربيتي، دانشگاه تهران، ايران
(۱۳۸۷/۲/ ١٣٨٦ ، تاريخ تصويب: ۱۸ /٥/ (تاريخ دريافتمقاله: ١٦
چكيده
کند و کاو براي شناسائي و حل مسايل مديريت و انجام پژوهشجهت شناخت پديدههاي
سيستمهاي توليد کالا وخدمات بر پايه ديدگاههاي فلسفي معرفت‐ شناختي و انتخاب روش
تحقيق انجام ميشود. براي اين منظور پژوهشگران، به طور ضمني يا آشکار، يکديدگاه فلسفي
را مفروضداشته و مبتني برآن، نحوه گردآوري دادهها، تنظيم، تلخيصو چگونگي تحليل
شواهد را تعيين ميکنند. از اينرو، انتخاب روشتحقيق براي پي بردن به ناشناختهها، بر پايه
ديدگاههاي فلسفي به عمل ميآيد.روشهاي تحقيق کمي مبتني بر ديدگاه اصالت تحصلي است
و روشهاي تحقيق کيفي بر سه ديدگاه ديگر استوار است. از آنجا که روشهاي تحقيق کمي و
کيفي به تنهايي نميتوانند پيچيدگيهاي مسايل و عناصر تشکيلدهنده نظامهاي توليد کالا و
خدمات را بدون اريبي مورد مطالعه قرار دهند، ترکيباين روشها مورد استفاده قرار گرفته و از
آن تحت عنوان روش تحقيق آميخته ياد شده است. در دهه گذشته استفاده از روشهاي تحقيق
آميخته گسترش يافته است. بر اين اساس، در اين مقاله، به سؤالهاي زير پاسخ داده شده است:
(الف) تحقيق آميخته چيست، ويژگي هاي آن کدامند و کاربرد آن چه ميباشد؟ (ب) مراحل
انجام يکطرح تحقيق با روشهاي تحقيق آميخته کدامند؟
واژههاي كليدي: پاراديمهاي تحقيق، روش تحقيق کمي، روشتحقيق کيفي، روش
تحقيق آميخته، مطالعات مديريت.
Email: abbas.bazargan@pedagogy.ir : ∗ نويسنده مسئول
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٢٠
مقدمه
براي کند و کاو درباره پديدههاي مربوط به سازمان و مسايل مديريت، ازجمله منابع
انساني، بازاريابي، حسابداري و غيره، پژوهشگر بهطور ضمني ديدگاه(هاي) فلسفي
زيربنايي معرفتشناختي را مفروضپنداشته و بر اين پايه به انتخاب روش تحقيق ميپردازد
۱]. بهطورکلي، بهمنظورپي بردن به مسايل و واقعيت عناصر تشکيلدهنده نظامهاي توليد ]
کالا وخدمات، چهار ديدگاه نظري‐ فلسفي زيربنايي معرفتشناسي را ميتوان مورد نظر
قرار داد.اين ديدگاهها از نظرتعريفواقعيتپديدهها و چگونگي دستيابي به شناختدرباره
آن ها متفاوت هستند .
چهار ديدگاه نظري‐ فلسفي (پاراديم تحقيق) را به شرح زيرميتوان مورد نظر قرارداد:
اصالتتحصلي (اثباتگرايي)؛ تفسيرگرايي؛ نظريه انتقادي، پساساختگرايي
(پساساختارگرايي). اين پاراديمها از نظر پاسخ به سه سؤال اساسي که درباره هستيشناسي،
معرفتشناسي و روششناسي مطرح ميشود متفاوت ميباشند. به تعبير ديگر ،پاسخ اين که:
» و «؟ ماهيت شناخت درباره واقعيت اين پديده چيست » ،«؟ واقعيت يکپديده چيست »
در اين چهار پاراديم تحقيق يکسان نيست. از اينرو، «؟ چگونه اين شناخت حاصل ميشود
پژوهشگر با انتخاب طرح تحقيق، بهطور ضمني آشکار ميکند که از ميان ديدگاههاي
نظري – فلسفي (پاراديم) تحقيق کدام را مبناي دستيابي به شناخت قرارداده است. علاوه
برآن، مهارتهاي پژوهشي مورد نياز و ساير پيش‐ فرضهاي تحقيق ذي ربط آشکار
ميشود.
پژوهشگري که روشهاي تحقيق کمي را بر ميگزيند، به طور ضمني پاراديم
اثباتگرايي (اصالت تحصلي) را مبناي پي بردن به موقعيت نامعين(مسئله تحقيق) قرار
ميدهد. در اين روشها، مفروضه پژوهشگرآن استکه ميتوان درباره پديدههاي مورد
مطالعه بهطور عيني و بدون هيچگونه اريبي به شناخت لازم دست يافت. وانگهي، در اين
ديدگاه، مفروضه ديگر پژوهشگر آن است که با صورتبندي فرضيهها يا سؤالهاي تحقيق
و استفاده از روشهاي تحقيق توصيفي و يا آزمايشي در شرايط کنترل شده ميتوان به
شناختلازم درباره پديدههاي مورد مطالعه نايل آمد.
اما بايد توجه داشتکه تمام پديدههاي سازمان ومديريت، بهويژه پديدههايي که با
رفتار انساني سروکار دارند، را نميتوان به شيوه کام ً لا عيني و بدون اريبي مورد مشاهده
قرار داد. وانگهي، کنترل متغيرهاي ناخواسته درباره اين پديدهها بسيار دشوار است. لذا
روشتحقيق آميخته:رويکردي برتر براي مطالعات مديريت
٢١
مفروضههاي زيربنايي استفاده از روشهاي تحقيق کمي معمو ً لا در پژوهشهاي مديريتي
صدق نميکنند. براي مثال، يکي از صا حبنظران [ ۴]. مشکلات اين روشها را در
بررسيهاي مربوط به نژاد و قوميت در پژوهشهاي سازمان و مديريت مورد نظر قرار داده
است. بدين جهتاستکه فقط با استفاده از روشهاي تحقيق کمي (از جمله: توصيفي‐
پيمايشي، توصيفي‐ تحليلي و آزمايشي) به تنهايي نميتوان به واقعيت پديدههاي مرتبط با
سازمان و مديريتدستيافت. شايد از اينرو باشد که برخي اوقات مديران بيان
ميکنندکه يافتههاي پژوهشي منعکسشده در مطالعات مديريت کمتر به مسايل آنان پاسخ
ميدهد. لذاتوصيه شده استکه از روشتحقيق آميخته استفاده شود.
با توجه به مطالبياد شده، هدفاين مقاله پاسخ دادن به سؤالهاي زير است: (الف)
تحقيق آميخته چيستو ويژگيهاي آن کدامند؟ کاربرد روشتحقيق آميخته در مطالعات
سازمان و مديريتچه ميباشد؟ (ب) مراحل انجام اين گونه پژوهشچيست؟ کيفيت
پژوهشبه روشآميخته به چه عواملي بستگي دارد؟
همانطور که اشاره شد، پاراديمهاي تحقيق زير بناي انتخاب روشتحقيق هستند. بر
پايه پاراديمهاي تفسيري، انتقادي و پساساختگرايي، پژوهشگر به انتخاب روشهاي
پديدههاي مورد « کمتر پيداي » تحقيق کيفي ميپردازد [ ۸]. اين روشها،که به بررسي ابعاد
مطالعه ميپردازند، شامل: مطالعه موردي زندگينامه نگاري، مصاحبه گروههاي کانوني،
قوم نگاري، نظريه برخاسته از دادهها، پديدارشناسي، تاريخي، اقدام پژوهي و تحليل
گفتمان است[ ۱]. اما استفاده از روشهاي تحقيق کيفي به تنهايي نيز نميتواند واقعيت
پديدههاي مربوط به مديريت، از جمله رفتار انساني و امثال آن، را آشکار کند. زيرا اين
روشها فقط به مطالعه جنبههاي غير کمي پديدهها ميپردازند. بنابراين، براي پي بردن به
مسايل مديريت و درکواقعيت عناصر تشکيلدهنده سازمان و مديريت، استفاده از هر دو
دسته روشتحقيق کمي و کيفي ضرورت دارد.
با توجه به ضرورت ياد شده، در ده سال گذشته در ترکيبکردن روشهاي تحقيق
کمي و کيفي براي انجام تحقيقات در حوزه مسايل اجتماعي و رفتاري، ازجمله مسايل
سازمان مديريت، کوششهاي ويژهاي بهعمل آمده و از ترکيب اين دو دسته روشها
۱۰ ]. تجربههاي بهدست آمده ] [۹] [ مجموعه روشهاي تحقيق آميخته پديدار شده است[ ۲
در استفاده از روشهاي تحقيق آميخته نشان ميدهدکه به کاربردن اين روشها امکان
درکبهتر از پديدههاي اجتماعي و رفتاري،ازجمله رفتار سازماني، و تبين آن ها را فراهم
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٢٢
ميآورد (همان منابع).
براي مثال، وقتي پژوهشگري بخواهد مسايل مرتبط با مديريت آموزش عالي را
شناسايي کند و تحليل نمايد، اگر به استفاده از روشهاي تحقيق کمي اکتفا کند فقط
جنبههاي قابل مشاهده و اندازهپذير مديريت را نمايان ميکند و تحليل مينمايد. در اين
صورت، جنبههاي غيرکمي ناديده گرفته ميشود. همچنين،چنانچه به روشهاي تحقيق
کيفي اکتفا کند، جنبههاي اندازهپذير مديريتآموزشعالي را ناديده ميگيرد. از اينرو،
براي درکعميقتر و پي بردن همه جانبه به مسايل مديريتآموزشعالي ميتوان از
ترکيب روشهاي کمي و کيفي استفاده نمود. اين امر، ضرورت استفاده از روشهاي
تحقيق آميخته را آشکار ميکند.
روشتحقيق آميخته چنان است که با انتخاب روشهاي تحقيق کمي و کيفي مناسب و
ترکيب مطلوب آن ها حاصل ميشود. به طوري که ميان هدفتحقيق، شيوه گردآوري
دادهها و تحليل آن ها، براي پاسخ دادن به سؤالهاي تحقيق، سازگاري لازم برقرار
ميگردد. در اين صورت، علاوه بر منظور داشتن ابعاد اندازهپذير پديدههاي مورد مطالعه،
ساير ابعاد اين پديدهها نيز مورد توجه قرارميگيرد.
در آغاز کوششهاي مربوط به ترکيبکردن روشهاي تحقيق کمي و کيفي، برخي از
پژوهشگران به ناسازگاري ديدگاههاي فلسفي زيربنايي براي ترکيب روشهاي تحقيق
کمي و کيفي اشاره ميکردند و نسبت به استفاده از روشهاي آميخته با ديدي ترديدآميز
مينگريستند [ ۱۱ ]. از اين جمله، برخي پژوهشگران به مغايرت دو پاراديم تحقيق کمي و
کيفي اشاره ردند و ناسازگاري آن هارايادآور ميشدند. اما، اکنون پساز گذ شت بيشاز
يکد هه از کار برد اين روشها، و توجه به مبناي عملگرايي در روشتحقيق آميخته،
ترديدهاي ياد شده به يقين تبديل شده است[ ۱۳ ]. بهطوري که نتايج حاصل از پژوهشهاي
انجام شده با روشهاي آميخته، افقي اميد بخشرا براي شناخت پديدههاي اجتماعي و
رفتاري نمايان ميکند. در حال حاضر بيشاز پيشاستفاده از اين روشها مورد تاکيد قرار
.[۷] [ گرفته و بهطور گسترده رايج شده است[ ۳
۲. روشتحقيق براي پاسخ دادن به سئوالهاي اين پژوهش
براي پاسخ دادن به سئوالهاي ياد شده در بالا، ابتدا به گردآوري اطلاعات از منابع
موجود در باره مباني معرفتشناسي، روششناسي تحقيق و روشهاي تحقيق در علوم
روشتحقيق آميخته:رويکردي برتر براي مطالعات مديريت
٢٣
رفتاري و اجتماعي پرداخته شد. سپسنمونهاي نظري از مقالههاي انتشار يافته با
رويکردهاي کمي و کيفي در حوزه سازمان و مديريتمورد توجه قرار گرفت. سرانجام با
دستهبندي و تحليل اطلاعات بهدستآمده، به سئوالهاي يادشده پاسخ داده شد.
۳. يافتههاي پژوهشو بحثدرباره آن ها
تعريفو ويژگيهاي روشتحقيق آميخته
پژوهشهاي آميخته پژوهشهايي هستند که با استفاده از ترکيبدو مجموعه روشهاي
تحقيق کمي و کيفي به انجام ميرسند. معمو ً لا در انتخاب عنوان طرحهاي تحقيق که با
استفاده از روشهاي تحقيق آميخته انجام ميشود از عبارتها يا واژههايي مانند: روشهاي
پژوهشترکيبي، مدل آميخته، بهم تنيدگي، روشچندگانه، روششناسي آميخته استفاده
ميشود [ ۱۲ ]. همانطور که در اين عبارتها آشکار است، در روشهاي تحقيق آميخته
براي بررسي يکمسئله پژوهشي، پژوهشگر با به کار بردن مجموعه روشهايي که اساس
آن ها پاراديمهاي گوناگون است، بررسي موقعيت نامعين را ميسر کند و فرايند آن را
تسهيل مينمايد.
از آنجا که در طراحي و اجراي طرحهاي تحقيق با روشهاي آميخته از هر دو دسته
روشتحقيق کمي و کيفي استفاده ميشود، ويژگيهاي اصلي روشهاي تحقيق آميخته
متاثر از چگونگي استفاده از دو دسته روشهاي کمي و کيفي است. چگونگي استفاده از
اين دو دسته روشبه ويژگيهاي زير بستگي دارد: (الف) ميزان اولويتيا اهميتي که به هر
يکاز دو دسته تحقيق کمي يا کيفي اختصاصمييابد، (ب) چگونگي توالي استفاده از
روشهاي تحقيق کمي و کيفي.
در تدوين يکطرح تحقيق با استفاده از روشهاي آميخته، پژوهشگر بايد ضرورت
استفاده از هر دو نوع تحقيق کمي و کيفي را توجيه کند. در انجام اين امر، پژوهشگر بيان
ميکند که در اجراي طرح تحقيق، وزن (اهميت) کدام يکاز اين دو دسته روش(کمي يا
کيفي) بيشتر است. براي مثال در يکپژوهشآميخته که از روشتحقيق توصيفي
(اکتشافي) و روشتحقيق مصاحبه گروههاي کانوني استفاده ميشود، پژوهشگر در طرح
تحقيق بيان ميکند که آيا به نتيجه تحقيق بيشتر اهميت ميدهد يا به فرايند اجراي پژوهش
۷]. همچنين در تحليل ] [ جهت دستيبابي به درکملموستري از واقعيت مورد مطالعه [ ۶
دادهها، پژوهشگر بيان ميکند که آيا ترجيح ميدهد يافتهها را با استفاده روشهاي تفصيلي
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٢٤
تحليل آماري بهدستآورد يا اين که به درکلايههاي چندگانه دادهها پرداخته و بهطور
موضوعي آن ها را تحليل کند تا به درکعمقيتري از پديده مورد مطالعه دستيابد.
همانطور که در بالا اشاره شد، يکي ديگر از ويژگيهاي پژوهشهاي آميخته، توالي
استفاده از روشهاي تحقيق کمي و کيفي است. پژوهشگر از نظر زماني ميتواند دادههاي
کمي و کيفي را بهطور همزمان گردآوري کند يا اين که به توالي، يکي را ابتدا گردآوري
کند و سپسبه گردآوري ديگري بپردازد. اين امر ميتواند به يکي از سه حالتزير رخ
دهد: ۱. ابتدا دادههاي کمي گردآوري شود، سپسبه گردآوري دادههاي کيفي پرداخته
شود، ۲. ابتدا دادههاي کيفي گردآوري شود، پساز آن به گردآوري دادههاي کمي
پرداخته شود، ۳. هر دو نوع دادههاي کمي و کيفي در يکزمان گردآوري شود. هر
يکاز حالتهاي سهگانه ياد شده را در عمل ميتوان به شرح زير ملاحظه کرد:
الف. اگر هدفتحقيق آن باشد که پژوهشگر پديدهاي را تبيين کند، ضرورت آن است
که ابتدا دادههاي کمي گردآوري شود، سپسبا گردآوري دادههاي کيفي ابعاد
مختلفاين پديده با تفصيل بيشتري آشکار گردد. براي مثال، به منظور بررسي پديده
احساسبيگانگي نسبتبه کار در يکسازمان توليدي، پژوهشگر ابتدا به گردآوري
دادههاي کمي درباره برخي متغييرهاي کمي مرتبط، مانند فراواني سوانح ناشي ازکار،
و امثال آن، « مقياسبيگانگي با کار » ، فراواني بيماريهاي مرتبط با محيط کار
ميپردازد. با انجام اين امر، تصويري کمي از برخي متغيرهاي مرتبط با مشکل مورد
مطالعه بهدستميآورد. پساز آن باگردآوري دادههاي کيفي(از طريق روشتحقيق
برخاسته از دادهها)، ميتواند به درکمشکل و چگونگي رخ دادن آن بپردازد.
ب. در صورتي که پژوهشگر بخواهد براي بررسي يکمسئله، با تدوين يکابزار
اندازهگيري، به مشاهده متغيرهاي کمي بپردازد، لازم استدر مرحله اول، دادههاي
کيفي را گردآوري نمايد تا ابزار اندازهگيري ساخته شود. سپس، در مرحله بعد با
استفاده از ابزار يادشده، دادههاي کمي را گردآوري مينمايد. براي مثال، چنانچه
هدف پژوهشگر آن باشد که مشکلات فضاهاي کاري در سازمآن هاي اداري را در
يکسازمان دولتي مورد بررسي قراردهد، ابتدا با استفاده از روشمصاحبه گروههاي
کانوني به گردآوري دادههاي کيفي ميپردازد تا براساس آن ها به شناسايي حيطههاي
اصلي مشکلات پرداخته و سپسپرسشنامه طرح تحقيق راتدوين کند. پساز آن، با
انجام روشتحقيق توصيفي‐ پيمايشي،دادههاي کمي راگردآوري مينمايد.
روشتحقيق آميخته:رويکردي برتر براي مطالعات مديريت
٢٥
ج. پژوهشگر با استفاده از منابع مختلف، دادهها را به هم مرتبط ميکند. به عبارت ديگر با
بهمتنيدگي دادههاي کمي و کيفي به تطابق همگوني آن ها ميپردازد، بهطوريکه به
نحو بهتري به موقعيت نامعين پي برد. در اين صورت دادههاي کمي و کيفي را همزمان
گردآوري ميکند. براي مثال، در بررسي نيازهاي آموزشي مديران يکسازمان،
پژوهشگر با اجراي يکپرسشنامه به گردآوري دادههاي کمي درباره فعاليتها و
کنشهاي مديران واحدهاي سازماني ميپردازد. همزمان با آن، ازطريق يکمطالعه
موردي ضمن توجه به چارچوب نظري، فعاليتها و کنشهاي مديران را درباره عوامل
سازماني، در يکمدت زمان نمونه از فعاليت سازمان مورد مطالعه، مشاهده ميکند و
دادههاي کيفي درباره آن ها گردآوري مينمايد. سپسبا بهم تنيدن اين دادهها، به
تحليل ميزان تطابق کنشهايي که مدير بايد انجام دهد با کنشهايي که در عمل
مشاهده ميشود ميپردازد. سرانجام با استفاده از اين تحليل، نيازهاي آموزشي مديران
استنباط ميشود.
مثالهايي ازکاربرد روشتحقيق آميخته
در اينجا به عرضه مثالهايي از کاربرد روشهاي آميخته ميپردازيم. به منظور بررسي
تعامل ميان رفتار ادراکشده کارکنان و انگيزههاي شخصي در تصميمگيري براي انتخاب
.[ وسيله جهت مسافرتهاي سازماني، يکطرح تحقيق به روشآميخته به اجرا در آمد [ ۱۵
در انجام اين تحقيق، در مرحله نخست از روش تحليلي‐ توصيفي استفاده شد، يکنمونه
تصادفي به حجم ۳۹۲ نفر از کارکنان انتخاب شد و دادههاي کمي درباره آنان گردآوري
شد. اين دادهها با استفاده از رگرسيون لوجيستيکمورد تحليل قرارگرفت. سپس، در
مرحله دوم يکنمونه نظري از کارکنان به حجم ۲۴ نفر انتخاب شد و با آنان مصاحبه به
عمل آمد. سرانجام با تلفيق يافتههاي حاصل از مرحله اول و دوم به سوالهاي تحقيق پاسخ
داده شد.
در طرح تحقيق ديگري، به منظور بررسي اشکالات ناشي از تاثير شرايط محيطي بر
تشخيصسازماني با استفاده از پرسشنامههاي داراي پرسشهاي باز‐ پاسخ و بسته‐ پاسخ،
روش آميخته به کار رفته است[ ۱۴ ]. در مرحله نخست اين طرح، ابتدا يکطرح تحقيق
آزمايشي به روشدو گروهي تصادفي شده مورد استفاده قرار گرفت. هر يکاز دو گروه
آزمايشي و گواه شامل ۹۲ نفر کارکنان بودند. به گروه آزمايشي يکپرسشنامه شامل
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٢٦
پرسشهاي بسته‐ پاسخ و باز‐ پاسخ داده شده بود. در حالي که پرسشنامه گروه گواه
شامل فقط پرسشهاي باز‐ پاسخ بود. تحليل آماري دادههاي گردآوري شده نشان داد که
ميان نظر کارکنان درباره ضعفهاي سازماني در دو گروه تفاوت معنيداري وجود ندارد.
در مرحله دوم اجراي طرح، تحليل محتواي موضوعي از دادههاي حاصل از پرسشهاي
باز‐ پاسخ به عمل آمد. نتايج اين تحليل حاکي از آن استکه ادراکدو گروه از
توانمنديهاي سازماني کاملا متفاوت است.
انواع طرحهاي تحقيق آميخته
طرحهاي تحقيق آميخته را از يکنظر ميتوان به دو بخشعمده تقسيم کرد: طرحهاي
تحقيق به روشآميخته و طرحهاي تحقيق با مدل آميخته. طرحهاي تحقيق به روشآميخته
طرحهايي هستند که در آن ها پژوهشگر در آغاز بررسي از پاراديم تحقيق کمي استفاده
ميکند و سپسطرح تحقيق مبتني بر پاراديم کيفي را به کار ميبرد. براي مثال،
پژوهشگري ممکن است ابتدا يکطرح تحقيق آزمايشي (کمي) را به اجرا درآورد و پس
از آن به اجراي يکمصاحبه گروههاي کانوني (کيفي) با آزمودنيها بپردازد تا نظر آنان را
نسبت به نتايج طرح آزمايشي جويا شود و ميزان توافق آنان را با نتايج آزمايشمورد تحليل
قرار دهد. به عبارت ديگر طرحهاي تحقيق به روشآميخته را ميتوان مانند دو بررسي
کوچکتر در درون يکبررسي وسيعتر قلمداد کرد.
در طرحهاي تحقيق با مدل آميخته، پژوهشگر رويکردهاي کمي و کيفي پژوهشرا با
هم ميآميزد و به اجرا در ميآورد به عنوان مثال، پژوهشگري ممکن استيکبررسي
پيمايشي را با استفاده از يکپرسشنامه شامل سؤالهاي بسته‐ پاسخ و نيز انجام مصاحبه از
طريق سؤالهاي باز‐ پاسخ (براي گردآوري دادههاي کيفي) به اجرا درآورد و سپسآن
ها را تحليل کند. يا اين که، پژوهشگر ديگري ممکن است ابتدا دادههاي کيفي را
گردآوري کرده و سپسآن ها را به کميتتبديل کند و مورد تحليل قرار دهد.
وانگهي يکي ديگر از صاحبنظران طرحهاي تحقيق آميخته را به شرح زير به سه دسته
:[ تقسيم ميکند [ ۷
الف. طرحهاي تحقيق آميخته بهم تنيده
ب . طرحهاي تحقيق آميخته تشريحي
ج. طرحهاي تحقيق آميخته اکتشافي
روشتحقيق آميخته:رويکردي برتر براي مطالعات مديريت
٢٧
در اينجا به اختصار به شرح هر يکاز اين دستهها پرداخته مي شود.
الف. طرحهاي تحقيق آميخته بهم تنيده
در اين نوع طرحها، پژوهشگر به هر دو مجموعه دادههاي کمي و کيفي وزن (اهميت)
مساوي ميدهد. براي مثال براي پي بردن به کيفيت محيط دوره و عملکرد يادگيري در
دورههاي آموزشرشد حرفهاي کارکنان، پژوهشگري که از طرح بهم‐ تنيده استفاده
ميکند، سه مؤلفه را مورد توجه قرار ميدهد: الف. در گردآوري نمرههاي آزمون
عملکردي در دوره آموزشي و اندازهگيري ساير متغيرها (از جمله دانشقبلي و ...) و نيز
گردآوري دادههاي کيفي از طريق مصاحبه و مشاهده به يکنسبتاهميتميدهد،
ب. دادههاي کمي و کيفي مورد نظر را بهطور همزمان گردآوري مي نمايد، ج. در تحليل
دادهها به مقايسه دو دسته دادههاي کمي و کيفي ميپردازد تا همگوني يافتهها را نمايان
کند و تطابق نتيجهگيري از اين دو دسته را آشکار سازد.
ب. طرحهاي تحقيق آميخته تشريحي
در اين نوع طرحها، پژوهشگر به منظور تشريح يکپديده، وزن اصلي را به دادههاي
کمي اختصاصميدهد، اما از دادههاي کيفي براي تشريح ابعاد مختلفپديده استفاده
ميکند. همچنين، فرايند گردآوري دادهها را در دو مرحله به انجام ميرساند. در مرحله
اول دادههاي کمي گردآوري ميشود، سپسدادههاي کيفي گردآوري ميگردد. به
عبارت ديگر، از دادههاي کيفي براي توضيح بيشتر و آشکار کردن برخي جنبههاي ابهام
برانگيز استفاده ميشود. به رغم آشکاري مراحل انجام تحقيق، دشواري طرح تحقيق
تشريحي در آن است که پژوهشگر درباره اين که کدام جنبه از پديده مورد مطالعه را بايد
با گردآوري دادههاي کيفي بررسي کند، لازم است قب ََ لا تصميمگيري نمايد. براي مثال، به
ميتوان « فرايند اشتغال دانشآموختگان رشته هاي مديريتدر شهر تهران » منظور بررسي
طرح تحقيق آميخته تشريحي را بهکار برد. در انجام اين پژوهش، يکي از متغيرهاي اصلي
مورد مطالعه ميتواند مدت زمان بيکاري پساز دانشآموختگي باشد. بنابراين با
گردآوري دادههاي کمي درباره اين متغير، دامنه و مدت زمان بيکاري مشخصميشود.
بهويژه با تعيين فراواني و نسبتدانشآموختگان در طيفبيکاري، ميتوان توزيع فراواني
صفتمتغير را آشکار کرد. پساز اين مرحله پژوهشگر ميتواند با شناسايي دانش
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٢٨
آموختگاني که کمترين و بيشترين مدت زمان بيکاري را داشتهاند، نسبت به گردآوري
دادههاي کيفي از طريق مصاحبه و مشاهده مستقيم اقدام کند و اطلاعات تفصيلي درباره
فرايند اشتغال/ بيکاري آنان را بهدستآورد و مورد تحليل قرار دهد.
ج. طرحهاي تحقيق آميخته اکتشافي
موقعيت » در طرحهاي تحقيق آميخته اکتشافي، پژوهشگر درصدد زمينهيابي درباره
ميباشد. براي اين منظور ابتدا به گردآوري دادههاي کيفي ميپردازد. انجام اين « نامعين
مرحله او را به توصيفجنبههاي بيشماري از پديده هدايت ميکند. با استفاده از اين
شناسايي اوليه، امکان صورتبندي فرضيه(هايي) درباره بروز پديده مورد مطالعه فراهم
ميشود. پساز آن، در مرحله بعدي، پژوهشگر ميتواند از طريق گردآوري دادههاي
کمي، فرضيه(ها) را مورد آزمون قرار دهد.
بنابراين در اين نوع طرحهاي تحقيق آميخته، به دادههاي کيفي اهميت بيشتري داده
ميشود. علاوه بر آن در توالي گردآوري دادهها ابتدا دادههاي کيفي و سپسدادههاي
کمي گردآوري ميشوند. بالاخره، پژوهشگر بر مبناي يافتههاي حاصل از دادههاي کيفي،
سعي بر آن دارد که دادههاي کمي را گردآوري کند تا تعميمپذيري يافته را ميسر سازد.
فرايند اجرايي و » بهعنوان مثالي از کاربرد طرح تحقيق آميخته اکتشافي، ميتوان بررسي
را مورد نظر قرار داد. براي انجام « عملکرد شوراهاي استاني تحقيقات آموزشو پرورش
اين طرح، در مرحله اول، پژوهشگر ميتواند با استفاده از روشتحقيق نظريه برخاسته از
دادهها از ميان شوراهاي استاني، با نمونهگيري نظري تعدادي مناسب(براي مثال ۱۰ شورا)
انتخاب کند و در هر شورا با سه نفر عضو و مجموعًا با ۳۰ عضو شورا به مصاحبه بپردازد.
با تحليل دادههاي گردآوري شده، پژوهشگر ميتواند فرايند اجرايي و عملکرد شوراها را
در رابطه با بافت سازماني، جريان امور و تصميمگيري نسبت به طرحهاي تحقيق تبيين کند.
پژوهشگر، در مرحله دوم به گردآوري دادههاي کمي از اعضاي شورا ميپردازد. در اين
مرحله ضمن تعيين متغيرهاي اصلي و تدوين ابزار گردآوري دادههاي کمي (پرسشنامه) و
انتخاب نمونهاي تصادفي از ميان شوراهاي استاني تحقيقات آموزشو پرورشبه
گردآوري و تحليل دادهها ميپردازد. پساز آن، پژوهشگر براساس نتايج بهدست آمده
امکان تعميم يافتهها را فراهم ميآورد.
روشتحقيق آميخته:رويکردي برتر براي مطالعات مديريت
٢٩
گامهاي انجام طرحهاي تحقيق آميخته
اجراي يکطرح تحقيق با استفاده از روشهاي آميخته را ميتوان با طي کردن مراحل
.[ زير به انجام رساند [ ۷
گام اول. تعيين ميزان عملي بودن اجراي پژوهشبا استفاده از روشهاي آميخته
در اين مرحله، پژوهشگر بايد نسبتبه توانايي خود در گردآوري دادههاي کمي و
کيفي اطمينان حاصل کند. براي اين منظور، او بايد از مهارتهاي پژوهشي لازم برخوردار
بوده و بر انواع طرحهاي تحقيق کيفي و کمي تسلط داشته باشد. همچنين در اين مرحله
لازم است نسبتميزان آشنايي افرادي که قرار استپيشنهاد اوليه طرح تحقيق آميخته را
ارزيابي کنند، اطلاع داشته باشد. به عبارت ديگر، پژوهشگر بايد مطمئن شود که داوران با
روشهاي آميخته آشنايي دارند تا بتوانند به داوري طرح تحقيق بپردازند. در
غيراينصورت،پژوهشگر بايددر طرح تحقيق با تفصيل بيشتري درباره طرحهاي تحقيق
آميخته توضيح دهد و به بيان ضرورت کاربردآن ها بپردازد.
گام دوم. توجيه اجراي طرح
پساز آن که عملي بودن اجراي طرح آشکار شد، پژوهشگر بايد ضرورت اجراي
طرح تحقيق را با استفاده از روشهاي آميخته توجيه کند. براي اين منظور لازم است
مشخصکند که کدام يکاز سه نوع طرح تحقيق ياد شده ميتواند بهکار رود.
گام سوم. تعيين راهبرد گردآوري دادهها
در اين مرحله پژوهشگر شيوه گردآوري دادهها را تعيين ميکند. براي اين منظور بايد
موارد زير به انجام برسد:
‐ تعيين اهميتهر يکاز مجموعه دادههاي کمي و کيفي.
‐ تعيين توالي زماني گردآوري دادههاي کمي و کيفي.
‐ تعيين نوع و شکل دادههاي مورد گردآوري.
گام چهارم. تدوين سؤالهاي پژوهشي کمي و کيفي
در اين مرحله پژوهشگر سعي بر آن دارد که سؤالهاي پژوهشي کمي و کيفي را
متمايز کند. در برخي از طرحهاي تحقيق با استفاده از روشهاي آميخته به دشواري
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٣٠
ميتوان در آغاز پژوهشهر دو نوع سؤال را بيان داشت. زيرا در فرايند تحقيق است که
پژوهشگر به نوع سؤالهاي کمي يا کيفي پي ميبرد. از اين جمله ميتوان به طرحهايي که
داراي دو مقطع زماني در فرايند اجرايي ميباشند، اشاره کرد. معمو ً لا در طرحهاي آميخته
که داراي دو مقطع زماني است، پژوهشگر هر دو نوع سؤالهاي کمي و کيفي را به ترتيب
براي اين دو مقطع بيان ميدارد. در اينجا يادآوري اين نکته ضرورت دارد که منظور از
سؤالهاي کمي سؤالهايي استکه در آن ها رابطه ميان دو يا چند متغير مورد نظر قرار
ميگيرد، به طوري که جهت تغييرات نمايان ميشود. در حالي که در سؤالهاي کيفي
پژوهشگر در صدد پي بردن به ماهيتپديده است.
گام پنجم. گردآوري دادههاي کمي و کيفي
در اين مرحله، پژوهشگر براساس نوع طرح تحقيق به گردآوري دادههاي مورد نياز
ميپردازد. شکنيستکه براساسنوع طرح، اولويت گردآوري دادههاي کمي يا کيفي
تعيين خواهد شد. هم چنين شکل دادهها و نوع ابزار گردآوري دادهها مشخصميشود.
البته واضح است که پژوهشگري که مجري طرح تحقيق آميخته است، بايد فردي باشد که
در استفاده از هر دو مجموعه روشها (کمي و کيفي) از توانايي کافي وتسلط برخوردار
باشد.
گام ششم. تنظيم دادهها
در صورتي که طرح تحقيق از نوعي باشد که ابتدا دادههاي کمي گردآوري شده باشد،
پژوهشگر در اين مرحله دادهها را در نگارهها آماري تنظيم ميکند. انجام اين مرحله به
فرايند گردآوري دادههاي کيفي ياري ميدهد. البته در صورتي که طرح تحقيق از نوع
ديگري باشد ميتوان انجام اين مرحله را با مرحله بعدي در هم ادغام کرد.
گام هفتم. تحليل دادهها
در انجام اين مرحله، پژوهشگر براساس نوع طرح تحقيق، ميتواند دادهها را به طور
همزمان تحليل کند، يا اين که جدا جدا به تحليل آن ها بپردازد.
گام هشتم. تهيه گزارشتحقيق
در انجام طرحهاي تحقيق با استفاده از روشهاي آميخته، براي تهيه گزارشتحقيق دو
روشتحقيق آميخته:رويکردي برتر براي مطالعات مديريت
٣١
گزينه وجود دارد: الف. تهيه گزارشتحقيق بهطور يکمرحلهاي در يکجلد (عرضه
نتايج يافتههاي حاصل از دادههاي کمي و کيفي در يکجلد)، ب. تهيه گزارشتحقيق در
دو جلد (جلد اول درباره گردآوري و تحليل دادههاي کمي و يافتههاي حاصل از آنها و
جلددومدربارهدادههايکيفيونتايجکليحاصلازانجامتحقيقبادادههايکميوکيفي).
همانطور که قب ً لا اشاره شد، با به کار بردن طرحهاي تحقيق که در آنها فقط از يک
روش (کمي يا کيفي) استفاده شود نميتوان بهطور جامع به سؤالهاي مربوط به
موقعيتهاي نامعين کلي پديدههاي مربوط به سيستمهاي اجتماعي‐ رفتاري پاسخ داد. اما با
استفاده از روشهاي تحقيق آميخته امکان درکمطلوبتر و شناختابعاد بيشتري از
موقعيتهاي نامعين فراهم ميشود. اما، نظر به نو بودن مفهوم و روشهاي آميخته، هنوز در
اغلب سازمانهاي آموزشي و پژوهشي با اين روشها و کاربرد آنها به قدر کفايتآشنايي
حاصل نشده است. بهعبارت ديگر، نه تنها پژوهشگران بلکه داوران اينگونه طرحهاي
پژوهشي هنوز آشنايي لازم را با روشهاي تحقيق آميخته بهدستنياوردهاند. لذا
پژوهشگري که مايل به استفاده از اين روشها است، در آغازطرح تحقيق بايد ضرورت
بکار بردن آنها را نمايان کند و به تفصيل مراحل انجام طرح را تشريح کند. بهطوريکه
حتي داوراني که آشنايي قبلي با روشهاي آميخته ندارند بتوانند به ضرورت بهکار گرفتن
اينگونه روشها پي برند. براي آشنايي بيشتر، در اينجا به اختصاربه چگونگي بيان چنين
ضرورتي اشاره ميشود.
ابتدا پژوهشگر بايد با توجيهي قوي ضرورت استفاده از اين طرحها را عرضه کند.
بهعبارت ديگر، پژوهشگر، در تدوين طرح تحقيق پساز بيان هدفکلي و هدفهاي
ويژه طرح، به اين نکته اشاره ميکند که براي تحقق هدفهاي ويژه استفاده از يکروش
(کمي يا کيفي)بهتنهايي کفايت نميکند. سپسبايد به ضرورت استفاده ازترکيب
روشهاي تحقيق براي گردآوري دادههاي کمي و کيفي اشاره کند. پساز آن، از نظر
اولويت گردآوري دادهها يکي از دو نوع دادهها (کمي يا کيفي) را مورد تاکيد قرار دهد.
علاوه بر آن، توالي زماني گردآوري دو نوع دادهها را بيان کند. بالاخره نحوه تحليل
دادهها و سازگاري آن با نوع طرح تحقيق آميخه را توصيفنمايد.
۴. نتيجهگيري و پيشنهادها
در دو دهه گذشته علاوه بر پاراديم مرسوم تحقيق(مبتني بر اصالت تحصلي) استفاده از
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٣٢
پاراديمهاي ديگري موردتوجه قرار گرفته است. بهطوريکه در حال حاضر براي شناسايي
مسايل و مشکلات سيستمهاي اجتماعي‐ رفتاري بهطور اعم، و سازمانهاي توليد کالا و
خدمات به طور اخص، استفاده از روشهاي مبتني بر ترکيب پاراديمهاي تحقيق از اهميت
برخوردار شده است. زيرا به رغم ماهيت پيچيده اين سيستمها و محيطها، نميتوان فقط به
استفاده از يکروش (کمي يا کيفي) اکتفاکرد و به شناخت کافي نسبت به موقعيتهاي
نامعين دست يافت. با توجه به اين امر، براي پي بردن به مسايل سازمان و مديريتو
کوششدر جهت حل آنها استفاده از ترکيبي از روشهاي کمي و کيفي ضرورت يافته
است. در راستاي بر آوردن اين نياز، در دهه اخير ترکيب کردن روشهاي کمي و کيفي،
تحتعنوان روشهاي تحقيق آميخته، رايج شده است.
به طورکلي سه نوع طرح تحقيق آميخته را ميتوان مورد نظر قرار داد. اين طرحها به
شرح زير است: الف. بهم تنيده، ب. تشريحي، ج. اکتشافي. تفاوت اين سه نوع طرح
مربوط به اولويتدر گردآوري دادههاي کمي يا کيفي، توالي در تصميمگيري براي
گردآوري دادههاي کمي و کيفي و نيز مربوط به راهبردهاي تحليل دادهها است.
تحليل دادههاي حاصل از طرحهاي آميخته، که بر حسب نوع طرح انجام ميشود، را به
شرح زير ميتوان بهعمل آورد:
الف. طرحهاي بهم تنيده
در اين نوع طرحها که دادههاي کمي و کيفي همزمان گردآوري ميشود، پژوهشگر
دادههاي کيفي با استفاده از کدگذاري مقولهبندي کرده و هر مقوله را شمارهگذاري
ميکند. سپسفراواني هر يکاز مقولهها را تعيين ميکند و به توصيفآنها ميپردازد.
پساز آن دو مجموعه دادههاي کمي و کيفي را مقايسه ميکند. يا اين که دادههاي کمي
را ابتدا با روش تحليل تعاملي مورد بررسي قرار داده سپسعاملهايي که بهعنوان
موضوعهاي مورد بررسي انتخاب ميشوند با دادههاي کيفي مورد مقايسه قرار ميدهد. يا
اين که پژوهشگر ميتواند نتايج را مقايسه کند. براي اين منظور روندهاي آماري حاصل از
دادههاي کمي را با موضوعهاي حاصل از دادههاي کيفي مورد مقايسه قرار ميدهد.
راههايي ديگر نيز ميتوان منظور داشتکه ذکر آنها از هدفاين مقاله خارج است.
ب. طرحهاي تشريحي
در اين طرحها پژوهشگر براي تشريح يکپديده، ابتدا دادههاي کمي مورد گردآوري
روشتحقيق آميخته:رويکردي برتر براي مطالعات مديريت
٣٣
را بررسي ميکند و در دامنه دادهها نقاط انتهايي را مييابد. سپسبا استفاده از دادههاي
کيفي، به توصيفويژگيهاي آنها ميپردازد. در تشريح نتايج يکپژوهشپساز آن
که دو گروه از نظر يکمتغير مورد مقايسه قرار گرفتند، از طريق تحليل دادههاي کيفي به
اين امر پرداخته ميشود که چرا اين تفاوت وجود دارد.
همچنين ميتوان به گونهشناسي پرداخت. براي اين منظور ابتدا دادههاي کمي را از
طريق تحليل آماري بررسي کرده و گونههاي موجود را نمايان ميکنيم. پساز آن، جهت
پي بردن به جنبههاي مورد بررسي در گونهها،دادههاي کيفي را مورد تحليل قرار ميدهيم.
رويکرد ديگر تحليل دادهها در سطوح چندگانه است. در انجام اين امر، ابتدا دادههاي
کمي را در سطح واحدهاي مرحله اول (مانند کارکنان) تحليل ميکنيم. سپسبه تحليل
دادههاي کيفي در سطح واحدهاي مرحله دوم (مانند واحدهاي سازماني) ميپردازيم. پس
از آن به تحليل دادههاي کمي در سطح مديريتهاي مياني ميپردازيم. بالاخره دادههاي
کيفي مربوط به حوزههاي مديران ارشد را تحليل ميکنيم و اين چنين اطلاعات حاصل از
تحليل دادههاي يکسطح به تحليل دادههاي سطح بعد کمکميکند.
ج. طرحهاي اکتشافي
در اين طرحها معمو ً لا از طريق پژوهشکيفي به تدوين يکابزار اندازهگيري پرداخته
ميشود براي اين منظور با گردآوري و تحليل دادههاي کيفي به تعيين جنبههاي اصلي
پديده مورد بررسي پرداخته ميشود. اين جنبهها بهعنوان ابعاد مورد نظر براي تدوين ابزار
گردآوري دادهها منظور ميشود. حالت ديگر تحليل دادهها براي پي بردن به دادههاي
مقولهاي است. براي مثال در پژوهشقوم نگاري با تحليل دادههاي حاصل از مرحله اول
متغيرهاي مقولهاي بهدست ميآيد که ميتوان از آنها براي مطالعه همبستگي يا رگرسيون
استفاده کرد. همچنين ميتوان به تحليل دادهها براي پي بردن به موارد انتهايي پرداخت.
براي اين منظور، در تحليل مقايسهاي دادههاي کيفي ابتدا حالتهاي انتهايي را مشخص
کرده، پساز آن به گردآوري و تحليل دادهها در يکبررسي پيمايشي پرداخته ميشود.
بالاخره، در استفاده از روشهاي آميخته بايد توجه داشت که استنباطهاي حاصل از
دادهها از کيفيت لازم برخوردار باشند. براي اين منظور بايد دقت بيشتري بهعمل آيد تا در
فرايند گردآوري و تحليل دادههاي کمي عوامل خدشهدارکننده اعتبار دروني کاهشيابند.
علاوه بر آن در تفسير دادههاي کيفي لازم است قابل پذيرشبودن يافتهها مورد توجه قرار
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٣٤
گيرد [ ۱۲ ]. بهعبارت ديگر نتايح بهدست آمده از پژوهشهاي آميخته بايد با ملاکهايي
همچون قاطعيت، وثوقپذيري و پسنديدگي مطابقتداشته باشند. علاوه بر آن، امکان اين
ديگري، به جز آنچه که در نتايح « علت » که بتوان رخ دادن مسئله مورد بررسي را به هر
پژوهشبهدست آمده است، غير ممکن قلمدادکرد. بالاخره، کيفيت استنباطها در
پژوهشهاي آميخته به: الف. کيفيت طرح تحقيق ب. سازگاري مفهومي و ج. سازگاري
تفسيرها بستگي دارد. به عبارت ديگر، ميزان سازگاري استنباطهاي بهعمل آمده با يکديگر
و نيز با مفاهيم مورد بحثدر پژوهشو چارچوب نظري دانشموجود دربارة مسئله مورد
بررسي، ازجمله ملاکهاي کيفيتپژوهشهاي آميخته است.
از آنجا که درباره مسايل سازمان و مديريتتا کنون فقط با روشهاي تحقيق کمي يا
کيفي پژوهشانجام شده است شناخت لازم، با بهکار بردن يکي از اين روشها به تنهايي،
بهدست نيامده است. لذا، نميتوان بدون ترکيب اين روشها به شناخت لازم دست يافت.
بنابراين، لازم است نسبت به استفاده از روشتحقيق آميخته کوششبهعمل آيد. در اين
راه علاوه بر آشنا کردن دانشجويان کارشناسي ارشد و دکتري، با روشآميخته،
پژوهشگران را نيز بايد با اين روشتحقيق آشنا کرد. در اين راستا، در برنامههاي درسي
دانشکدههاي مديريت بايد نسبت به طراحي و اجراي درسي تحت عنوان روشهاي تحقيق
کيفي و آميخته همت گماشت. وانگهي، در جهت بالندگي اعضاي هيات علمي در استفاده
از روش تحقيق آميخته درباره شناسايي وحل مسايل مديريت و سازمان، طراحي و اجراي
گارگاههاي آموزشي از اولويتبرخوردار است.
روشتحقيق آميخته:رويکردي برتر براي مطالعات مديريت
٣٥
منابع
ضرورت توجه به ديدگاههاي فلسفي زيربنايي معرفتشناسي ». ( ١. بازرگان، عباس. ( ۱۳۸۴
در علوم انساني براي انتخاب روشتحقيق با تاکيد برروشهاي کيفي پژوهشو
مجموعه مقالات) علوم تربيتي: به مناسبت نکوداشت دکتر علي ) .« ارزيابي آموزشي
۵۰ ).تهران: سمت. ‐ محمد کاردان. (صص ۳۸
2. Bolden, R.and Moscarola, J. (2000). “Bridging the Quantitative-
Qualitative Divide”, Social Science Computer Review, Vol. 18, No. 4,
pp:: 450- 560.
3. Bryman, A. (2007). “Barriers to integrating Qualitative and Quantitative
Research. Journal of Mixed Method Research”, Vol. 1, No. 1, pp: 8- 22.
4. Cox, T. Jr. (2004). “Problems with research by organizational scholars on
issues of race and ethnicity”, Journal of Applied Behavioral Science, 40.
pp: 124-145.
5. Cassel, C. and Symon, G. (2004). “Essential Guide to Qualitative
Methods in Organizational Research”, London: Sage.
6. Creswell, J. W. (1998). “Mixed- method research: Introduction and
application”, In G.J. Cizek (Ed.) Handbook of Educational Policy. (pp.
455-472). San Diego, CA: Academic Press.
7. Creswell, J. W. (2003). “Research design: Qualitative, quantitative, and
mixed method approaches”, (2nd ed.).Thousand Oaks, CA: Sage.
8. Denzin, N. K. and Lincoln, Y. S. (eds.). (2000). “Handbook of
Qualitative Research”, (2nd edn.). Thousand Oaks, CA: Sage.
9. Garcia- Alvarez, E. and Lopez-Sintas, J. (2002). “Contingency Table: A
Two-way Bridge between Qualitative and Quantitative Methods”, Field
Methods, Vol. 14, No. 3, pp: 270- 287.
10. Lin, A. C. (1998). “Bridging Positivist and Interpretivist Approaches to
Qualitative Methods”, Policy Studies Journal, Vol. 26, No. 1, pp: 162-
180.
11. Reichardt, C. S. and Rallis, S. E. (1994). The qualitative-quantitative
debate: New perspectives (Directions for Program Evaluation,No.61).
San Francisco: Josey-Bass.
دانشمديريت، سال ٢١ ، شماره ٨١ ، تابستان ١٣٨٧
٣٦
12. Tashakkori, A; Teddlie, C. (1998). “Mixed Methodology: Combining
Qualitative and Quantitative Approaches”, Thousand Oaks, CA: Sage.
13. Tashakkori, A and Teddlie, C. (Eds.). (2003). “Handbook of Mixed
Methods in Social and Behavioural Research”, Thousand Oaks, CA:
Sage.
14. Vitale, D. C.; Armenakis, A .A. and Field, H. S. (2008). “Integrating
Qualitative and Quantitative Methods for Organizational Diagnosis”,
Journal of Mixed Methods Research, Vol. 2, No. 1, pp: 87- 105.
15. Wall, R.; Devine- Wright, P. and Mill, G. A. (2008). “Interactions
Between Perceived Behavioural Control and Personal- Normative
Motives”, Journal of Mixed Method Research, Vol. 2, No. 1. pp: 63- 86.
+ نوشته شده در جمعه یازدهم بهمن ۱۳۹۲ ساعت 23:17 توسط رضا احمدی
|
با درود به کلیه دانش پژوهان عرصه مدیریت. دیگران را تا آن قسمت از جاده که خود پیموده اید می توانید راهنمایی کنید.جهان هر کس به اندازه وسعت فکر اوست. امید است مطالب این وبلاگ کمکی به شما عزیزان بازدیدکننده باشد.